Uciążliwość zapachowa/Węch człowieka/Receptory węchowe i kodowanie zapachu: Różnice pomiędzy wersjami

usunięcie fragmentu (do wykorzystania w cz. Fizjologia) i dodanie fragmentu z w:Węch#Teorie_dotyczące_mechanizmu_pobudzania_receptorów_węchowych + dr. red.
mNie podano opisu zmian
(usunięcie fragmentu (do wykorzystania w cz. Fizjologia) i dodanie fragmentu z w:Węch#Teorie_dotyczące_mechanizmu_pobudzania_receptorów_węchowych + dr. red.)
<noinclude>
[[Plik:John William Waterhouse - The Soul of the Rose, aka My Sweet Rose.JPG|thumb|200px|[[John William Waterhouse]] (1849–1917); ''The Soul of the Rose or My Sweet Rose'' (1908)<br />[[wrażenie|Wrażenia]] [[węch]]owe szybciej od innych wrażeń [[zmysł]]owych wywołują [[emocja|emocje]] i są na dłużej utrwalane w [[pamięć|pamięci]]]]
{{OzdobnaNawigacja
 
|Podrecznik=[[Uciążliwość zapachowa]]
[[Plik:Chaoborus crystallinus male as Corethra plumicornis (Walker Insecta Britanica Vol 3 page 397 plate XXV).png|thumb|200px|[[Węch]] [[owady|owadów]] umożliwia im zdobywanie pożywienia lub odnalezienie partnera. Dowodem jego roli są rozbudowane anteny, wychwytujące cząsteczki [[odorant]]ów]]
|PoprzStrona= [[Uciążliwość zapachowa/Wprowadzenie|Wprowadzenie]]
 
|ObecnaStrona= [[Uciążliwość zapachowa/Węch człowieka|Węch człowieka]]
'''Kodowanie zapachu''', [[kodowanie (psychologia)|kodowanie]] [[informacja|informacji]] o [[bodziec (fizjologia)|bodźcach]] węchowych – jedno z pojęć określających zasady działania [[węch]]u, który jest częścią [[układ nerwowy|układu nerwowego]], odpowiedzialną za [[procesy poznawcze]] związane z [[percepcja|percepcją]] [[zapach]]u, jego [[rozpoznawanie]]m oraz kształtowaniem negatywnych lub pozytywnych [[emocja|emocji]].
|NastStrona= [[Uciążliwość zapachowa/Klasyfikacja zapachów według rodzaju|Klasyfikacja zapachów według rodzaju]]
 
}}
[[Węch]] odbiera i przetwarza bodźce chemiczne, jakimi są cząsteczki niektórych [[związek chemiczny|związków chemicznych]] ([[odorant]]ów), obecne w powietrzu. Drugim z chemicznych [[zmysł]]ów człowieka jest [[smak (fizjologia)|smak]], niemal nierozłącznie związany z węchem (oba rodzaje wrażeń są odbierane równocześnie). O ile wiedza na temat [[wzrok]]u, [[słuch]]u, [[smak (fizjologia)|smaku]] i innych [[zmysł]]ów jest bogata od dawna, to zasady działania węchu długo pozostawały zagadkowe. Prawdopodobnie było to spowodowane ich większą złożonością, wynikającą z najdłuższej historii [[ewolucja|ewolucji]] tego sposobu „obserwacji” otoczenia przez [[organizm]]y żywe.
{{TopPage|czcionka=100%}}
 
</noinclude>
Sytuacja zmieniła się dopiero w końcu XX wieku, dzięki postępowi wiedzy na pograniczu nauk ścisłych i przyrodniczych (np. [[biochemia]], [[biofizyka]], [[elektrofizjologia]]<ref group="uwaga">Obszerny artykuł na temat elektrofizjologii jest dostępny na en:wiki: [[:en:Electrophysiology]].</ref> (rozwój [[genetyka|genetyki]] i [[inżynieria genetyczna|inżynierii genetycznej]]). Wykazano (na podstawie badań nabłonka węchowego [[mysz domowa|myszy]]), że liczne węchowe [[białka]] [[receptor]]owe należą do dużej grupy [[receptory sprzężone z białkami G|receptorów GPCR]], oraz opisano „system węchowy” – sposób interpretacji w [[węchomózgowie|mózgu]] wzorów pobudzenia nabłonka węchowego ([[Linda B. Buck]]{{r|L.Buck Nobel lecture}} i [[Richard Axel]]{{r|R.Axel Nobel lecture}}, [[Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny]], rok 2004). Na podstawie baz danych, zgromadzonych w ramach [[Projekt poznania ludzkiego genomu|„Projektu poznania ludzkiego genomu”]] (''Human Genome Project'', HGP), stwierdzono że nadrodzina receptorów węchowych (''Olfactory Receptors'', OR) jest największą rodziną w [[genom człowieka|genomie]]. Białka te są kodowane przez ponad 2% z ok. 30 tys. wszystkich genów{{r|OR na en wiki}}{{r|Białaczewski}}{{r|Skangiel-Kramska}}{{r|Potargowicz}}{{r|Obrębowski}}.
 
W [[błona komórkowa|błonie komórkowej]] receptorowych [[neuron]]ów [[nabłonek węchowy|nabłonka węchowego]] [[Człowiek rozumny|człowieka]] występuje ponad 300 takich białek. Liczba receptorów różnych bodźców chemicznych jest więc wielokrotnie większa od liczby receptorów innych bodźców, np. ponad sto razy większa od liczby różnych [[czopki|czopków]] [[siatkówka (anatomia)|siatkówki oka]] – receptorów [[Promieniowanie elektromagnetyczne#światło widzialne|promieniowania widzialnego]]. Obserwację barwnych obrazów umożliwiają tylko trzy rodzaje [[rodopsyna|rodopsyny]], reagujące na trzy [[barwy podstawowe|podstawowe barwy]].
 
Jedna komórka węchowa (receptor) człowieka i innych [[ssaki|ssaków]] zawiera tylko jeden OR. Powstająca pod wpływem odorantów mozaika pobudzeń różnych receptorów, rozsianych na powierzchni nabłonka, znajduje odbicie w [[węchomózgowie#opuszka węchowa|opuszce węchowej]]. W jej kłębuszkach grupują się [[neuryt|aksony]] neuronów wyposażonych w taki sam OR. Jest to pierwszy etap identyfikacji chemicznego bodźca, jakim jest odorant (związek chemiczny lub mieszanina związków). Rozkład pobudzeń w opuszce (neurony II rzędu) jest zależny od struktury cząsteczek odorantów i stężeń tych związków{{r|L.Buck Nobel lecture}}{{r|R.Axel Nobel lecture}}{{r|Mori i wsp 1999}}.
 
Z opuszki [[droga węchowa]] prowadzi sygnał do [[kora mózgu|kory]] zakrętu [[hipokamp]]a, w której znajduje się pole węchowe (ośrodek węchu). Hipokamp jest częścią [[atawizm|atawistycznego]] [[układ limbiczny|układu limbicznego]] (kiedyś kojarzonego wyłącznie z węchem), który uczestniczy w kształtowaniu stanów emocjonalnych, np. [[strach]]u, [[lęk]]u, [[przyjemność|przyjemności]], [[głód|głodu]]. Bierze też udział w procesie [[pamięć|zapamiętywania]] i wpływa na procesy wegetatywne (np. [[choroby psychosomatyczne]], [[zaburzenia somatoformiczne]]).
 
== Podstawy badań węchu ==
=== Badania poprzedzające wyjaśnienie kodu węchowego ===
[[Plik:Lipid bilayer section.gif|right|thumb|200px|Model [[błona komórkowa|błony komórkowej]] ([[dwuwarstwa lipidowa]]) zbudowanej z [[Lecytyny|fosfatydylocholiny]]]]
[[Plik:Bialka blonowe-grafik.svg|thumb|200px|Schemat organizacji [[białka błonowe|białek błonowych]];<br /> białka transmembranowe (1), monowarstwy zewnętrznej (2), monowarstwy wewnętrznej (3), wewnętrzne (4) i [[białka peryferyjne|peryferyjne]] (niebieskie)]]
[[Plik:Complete neuron cell diagram pl.svg|thumb|200px|[[Neuron|Komórka nerwowa]] i [[synapsa]]]]
 
Mechanizm działania zmysłu węchu budził zainteresowanie od wieków. Wśród tych naukowców, którzy przyczynili się do rozwoju tej dyscypliny nauki są wymieniani np. [[Karol Linneusz]] (1707–1778), [[Hendrik Zwaardemaker]] (1857–1930), [[Robert H. Wright]] (1906–1985), [[John E. Amoore]] (1930–1998) i [[Luca Turin]] (ur. 1953). Przełomowe znaczenie miały badania dotyczące budowy i funkcji błony komórkowej. Pierwsze takie modele opisano w pierwszej połowie XX w., np. model dwuwarstwy lipidowej (Gortel i Grendel, 1925) lub błony trójwarstwowej z warstwą białkową (Dowson i Danieli, 1935){{r|skrypt UPH IB}}. W ostatnich dziesięcioleciach XX w. i na początku wieku XXI osiągnięto ogromne postępy w tym zakresie, dzięki zaangażowaniu specjalistów z różnych dyscyplin, np. [[biologia|biologii]], [[mikrobiologia|mikrobiologii]] i [[biologia molekularna|biologii molekularnej]], [[fizyka|fizyki]] i [[biofizyka|biofizyki]], [[chemia|chemii]] i [[biochemia|biochemii]], [[medycyna|medycyny]] i [[fizjologia|fizjologii]].
 
Model dynamicznej płynnej mozaiki został opublikowany przez Singera i Nicolsona w roku 1972{{r|Singer, Nicolson 1972}}{{r|skrypt UPH IB}}. Do osiągnięcia współczesnego poziomu wiedzy na temat funkcji [[białka błonowe|białek błonowych]] w procesach percepcji sygnałów chemicznych przyczyniły się w szczególnie dużym stopniu prace wyróżnione [[Nagroda Nobla|Nagrodą Nobla]].
 
W dziedzinie [[fizjologia|fizjologii]] lub [[medycyna|medycyny]] wyróżniono np. odkrycia:
* [[enzymy restrykcyjne|enzymów restrykcyjnych]] i ich zastosowanie w [[genetyka molekularna|genetyce molekularnej]] ([[Werner Arber]], [[Daniel Nathans]], [[Hamilton Othanel Smith]]; 1978)
* [[transpozycja (genetyka)|ruchomych elementów genetycznych]] ([[Barbara McClintock]], 1983)
* dotyczące funkcji pojedynczych [[kanał jonowy|kanałów jonowych]] w komórkach ([[Erwin Neher]]; 1991)
* dotyczące [[fosforylacja|fosforylacji]] białek, jako biologicznego mechanizmu regulatorowego ([[Bert Sakmann]], [[Edmond H. Fischer]], [[Edwin G. Krebs]]; 1992)
* [[Gen podzielony|genów nieciągłych]] ([[Richard J. Roberts]], [[Phillip Sharp|Phillip A. Sharp]]; 1993)
* białek G i roli tych białek w przekazywaniu sygnału w komórkach ([[Alfred Gilman|Alfred G. Gilman]], [[Martin Rodbell]]; 1994)
* że białka są wyposażone w [[sekwencja aminokwasów|sekwencje]] sygnalne, które zawiadują ich transportem i lokalizacją komórkową ([[Günter Blobel]]; 1999)
* dotyczące przekazywania sygnału w [[układ nerwowy|układzie nerwowym]] ([[Arvid Carlsson]], [[Paul Greengard]], [[Eric Kandel|Eric R. Kandel]]; 2000)
 
[[Lista laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie chemii|Nagrody Nobla w dziedzinie chemii]], dotyczące tego samego obszaru wiedzy, otrzymali np.
* w roku 2002 – [[Kurt Wüthrich]], [[John Fenn|John B. Fenn]], [[Kōichi Tanaka]] za badania [[konformacja|przestrzennych struktur]] [[biopolimery|biopolimerów]] (np. białek) metodą [[spektrometria mas|spektrometrii mas]]
* w roku 2003 – [[Peter Agre]], [[Roderick MacKinnon]] za badania kanałów w błonach komórkowych
* w roku 2006 – [[Roger D. Kornberg]] za badania molekularnego mechanizmu [[transkrypcja (genetyka)|transkrypcji]] w [[eukarionty|komórkach eukariotycznych]]
* w roku 2008 – [[Osamu Shimomura]], [[Martin Chalfie]], [[Roger Tsien|Roger Y. Tsien]] za odkrycie i badania [[białko zielonej fluorescencji|białka o zielonej fluorescencji]]
 
Nagroda Nobla za odkrycia związane z receptorami węchowymi i z organizacją układu węchowego została przyznana w roku 2004 dwojgu amerykańskim naukowcom: [[Linda B. Buck|Lindzie B. Buck]]{{r|L.Buck Nobel lecture}} i [[Richard Axel|Richardowi Axelowi]]{{r|R.Axel Nobel lecture}}{{r|Axel 2005}}.
 
=== Elementy ewolucji zmysłów ===
Zgodnie z definicją [[Życie#Definicja życia jako własności obiektu|życia]], które ma ponad 3 mld lat historii, [[ostatni uniwersalny wspólny przodek]] wszystkich [[organizm]]ów dysponował [[błona komórkowa|błoną komórkową]], która była zdolna odbierać sygnały chemiczne. Były one wówczas jedynym źródłem ważnych dla życia informacji. W toku [[ewolucja|ewolucji]] powstały [[organizm wielokomórkowy|organizmy wielokomórkowe]] i [[tkanka|tkanki]], m.in. [[tkanka nerwowa]], składająca się z [[pobudliwość|pobudliwych]] [[neuron|komórek nerwowych]].
 
W wyniku ewolucyjnych przystosowań do środowiska doszło do wyodrębnienia się komórek o różnej [[morfologia (biologia)|morfologii]], reagujących na bodźce różnego rodzaju (np. [[chemoreceptor]]y, [[fotoreceptory]], [[baroreceptory]], [[termoreceptor]]y). Niektóre z nich stopniowo grupowały się w różnych miejscach ciała, ulegając dalszej specjalizacji. Ewolucyjne doskonalenie struktur zawierających określone receptory doprowadziło do powstania takich [[narząd]]ów jak [[oko]], [[nos]] czy [[ucho]].
 
== Receptory węchowe i kodowanie zapachu ==
Współczesna klasyfikacja receptorów na podstawie kryterium lokalizacji wyróżnia{{r|Bykow}}:
[[w:kodowanie (psychologia)|Kodowanie]] [[w:informacja|informacji]] o [[w:bodziec (fizjologia)|bodźcach]] węchowych, to jedno z pojęć określających zasady działania węchu, który jest częścią [[w:układ nerwowy|układu nerwowego]], odpowiedzialną za [[w:procesy poznawcze|procesy poznawcze]] związane z [[w:percepcja|percepcją]] zapachu, jego rozpoznawaniem oraz kształtowaniem negatywnych lub pozytywnych emocji (np. ocenę [[w:Jakość hedoniczna|jakości hedonicznej]].
* [[interoreceptor]]y – odbierające bodźce wewnętrzne, np. z innych układów organizmu (odpowiedzialne m.in. za [[Homeostaza|homeostazę]])
* [[eksteroreceptor]]y – odbierające bodźce zewnętrzne
 
Węch odbiera i przetwarza bodźce chemiczne, jakimi są cząsteczki niektórych związków chemicznych ([[w:odorant|odorantów]]), obecne w powietrzu. Drugim z chemicznych [[w:zmysł|zmysłów]] człowieka jest [[w:smak (fizjologia)|smak]], niemal nierozłącznie związany z węchem (oba rodzaje wrażeń są odbierane równocześnie). O ile wiedza na temat wzroku, słuchu, smaku i innych zmysłów jest bogata od dawna, to zasady działania węchu długo pozostawały zagadkowe. Prawdopodobnie było to spowodowane ich większą złożonością, wynikającą z najdłuższej historii [[w:ewolucja|ewolucji]] tego sposobu „obserwacji” otoczenia przez organizmy żywe.
Chemoreceptory uczestniczą w procesach odbierania sygnałów wewnętrznych (np. [[receptory adrenergiczne]], [[receptory muskarynowe|muskarynowe]], [[receptory opioidowe|opioidowe]]) i zewnętrznych. U różnych gatunków zwierząt chemiczne eksteroreceptory są zlokalizowana na powierzchni ciała, na jej określonych fragmentach lub w wyspecjalizowanych narządach.
 
=== Z historii poszukiwań "teorii zapachu" ===
[[Plik:Aktionspotential pl.svg|thumb|200px|[[Potencjał czynnościowy]] [[błona komórkowa|błony komórkowej]] [[neuron]]u;<br />zobacz też: [[potencjał błonowy]], [[potencjał spoczynkowy]], [[bodziec (fizjologia)|bodziec]], [[próg pobudliwości]], [[depolaryzacja (biologia)|depolaryzacja]], [[repolaryzacja]], [[hiperpolaryzacja]]]]
W dwudziestym wieku formułowano liczne hipotezy i teorie, dotyczące sposobu detekcji i rozpoznawania bodźców chemicznych przez węch. Wciąż cenione – często cytowane – są pionierskie prace G.M.Dysona (1938){{r|Dyson}}, J.T.Daviesa (1959){{r|Davies}} lub R.W.Moncrieffa (1967){{r|Moncrieff}}. Przeglądu różnych hipotez, formułowanych w tym okresie, dokonał Tim Jacob z Cardiff Univ. UK (Theories of olfaction){{r|Tim Jacob}} (zobacz też – podręcznik "Odory"{{r|odory}}.
 
[[Plik:Carvone.svg|thumb|200px|Struktura izomerów [[w:karwon|karwonu]]]]
Odbierane z receptorów sygnały są analizowane w sieciach neuronów o różnej złożoności (zobacz np. [[układ nerwowy#Ewolucja układu nerwowego|ewolucja układu nerwowego]], [[układ nerwowy rozproszony]], [[układ nerwowy człowieka]]), ale działających na jednakowych zasadach przenoszenia i przekazywania impulsów.
[[Plik:2-Pentanone V.1.svg|thumb|200px|Pentan-2-on]]
Część koncepcji, dotyczących mechanizmu oddziaływań między receptorami i cząsteczkami odorantów, opiera się na założeniu, że cząsteczki receptorowe są rodzajem anten "nastrojonych" na odbiór określonych [[w:częstotliwość|częstotliwości]] fal. R.H.Wright (1961) przypuszczał, że w [[w:widmo (spektroskopia)|widmie]] cząsteczek odorantów występują tzw. "częstości osmiczne" z zakresu 50 – 500 cm-1. Miały one wywoływać zmiany poziomu energetycznego elektronów w cząsteczkach pigmentów (ok. 20 rodzajów), występujących w śluzie nabłonka węchowego.
 
Przejściu elektronów z [[w:Metastabilność|metastabilnego stanu]] wzbudzonego do stanu podstawowego miała towarzyszyć zmiana [[w:Elektryczny moment dipolowy|momentu dipolowego]] cząsteczki pigmentu, wywołująca lokalną depolaryzację najbliższego fragmentu błony komórki węchowej{{r|Wright 1961|Wright 1972}}. Pigmenty miały być odpowiedzialne za istnienie ok. 20 zapachów podstawowych (analogicznych do trzech podstawowych barw). Istnienia takich pigmentów doświadczalnie nie potwierdzono.
=== Zasady przenoszenia i przekazywania impulsów nerwowych ===
Przeciw hipotezie Wrighta przemawia fakt, że [[w:izotopy|izotopowe]] wymiany atomów w cząsteczkach odorantów, które wpływają na częstości drgań cząsteczki (zmiana masy), nie powodują zmian zapachu. Hipoteza nie powala też wyjaśnić różnic między zapachem [[w:enancjomery|enancjomerów]], które mają identyczne [[w:Spektroskopia rotacyjna|widma rotacyjne]] i [[w:spektroskopia oscylacyjna|oscylacyjne]] (np. izomery [[w:karwon|karwonu]]).
W każdym układzie nerwowym [[polaryzacja błony komórkowej|spolaryzowana]] błona neuronów charakteryzuje się określonym [[potencjał spoczynkowy|potencjałem]] oraz pobudliwością, polegającą na powstawaniu [[potencjał czynnościowy|potencjału czynnościowego]] (lokalna [[depolaryzacja (biologia)|depolaryzacja]]) po odebraniu [[próg pobudliwości|nadprogowego]] [[bodziec (fizjologia)|bodźca]] przez [[białka błonowe|błonowe]] [[białka receptorowe]]. Neuron ([[receptor]]) odzyskuje pobudliwość wskutek ponownej polaryzacji dzięki działaniu [[pompa sodowo-potasowa|pomp sodowo-potasowych]]), które „[[transport aktywny|tłoczą]]” jony wbrew [[gradient stężeń roztworów|gradientowi stężeń]].
 
Zbliżona koncepcja [[w:Luca Turin|L. Turina]] (1997) została sformułowana w czasie prób wyjaśnienia różnicy między zapachami enancjomerów. Turin zasugerował nowy mechanizm oddziaływania cząsteczek-bodźców na różne białka-receptory (nie ograniczając się do węchu).
Receptory (neurony I rzędu) przekazują sygnał kolejnym neuronom (neuronom II rzędu) w [[synapsa]]ch. Procesy synaptyczne polegają na wysyłaniu do [[szczelina synaptyczna|szczeliny synaptycznej]] chemicznych [[neuroprzekaźnik|substancji przekaźnikowych]] (neurotransmiterów). Dla komórki postsynaptycznej są one wewnętrznymi chemicznymi sygnałami o obecności [[próg pobudliwości|nadprogowego]] bodźca zewnętrznego.
Zaproponował uznanie wszystkich receptorów za rodzaj [[w:spektroskop|spektroskopów]], które rejestrują określone częstości drgań z zakresu podczerwieni ([[w:Spektroskopia IR|widmo rotacyjno-oscylacyjne]]){{r|Turin}}.
[[Plik:Amoore theory.svg|thumb|200px|Trzy "gniazdka receptorowe" J.E.Amoore'a]]
Za istotne uznał również cechy przestrzennej budowy cząsteczki odoranta, decydujące o tym, czy receptor "odbierze" częstości drgań, charakteryzujące wszystkie fragmenty cząsteczki. Za doświadczalne potwierdzenie hipotezy uznawano udane odtworzenie "kminkowego" zapachu (+)-karwonu przez zmieszanie (-)-karwonu (zapach mięty) z pentan-2-onem. Potwierdziło to wyjściowe założenie eksperymentu, że w czasie oddziaływania (-)-karwonu względy przestrzenne uniemożliwiają wykrycie drgań grupy karbonylowej, które należy "uzupełnić" wprowadzając małe cząsteczki, zawierające tę grupę.
 
W drugiej połowie XX wieku najbardziej popularna była teoria, sformułowana przez J.E. Amoore'a (1952){{r|Amoore|Amoore 1963}}. Amoore analizował częstość występowania – w fachowym piśmiennictwie – różnych określeń zapachu związków chemicznych, a następnie poszukiwał podobieństwa struktury cząsteczek, których zapach był jednakowo określany. Wyodrębnił 7 woni, uznanych za podstawowe: kamforową, piżmową, kwiatową, miętową, eteryczną, ostrą i gnilną. W poszczególnych grupach zaobserwował podobieństwo kształtu cząsteczek (cieni rzucanych przez ich modele kulowe). Na tej podstawie stwierdził, że zapachy odróżniamy dzięki siedmiu różnym receptorom zapachów podstawowych, w których – zgodnie z modelem klucza i zamka – znajdują się "gniazdka" o odpowiednim kształcie (patrz – Tim Jacob, Theories of olfaction/Molecular shape{{r|Tim Jacob}}).
W układzie nerwowym organizmów najbardziej złożonych, dysponujących [[ośrodkowy układ nerwowy|centralnym układem nerwowym]], przetwarzanie sygnałów zmysłowych odbywa się w specyficznych [[układ nerwowy człowieka#analizatory wrażeń zmysłowych|analizatorach wrażeń zmysłowych]], np. [[wzrok]]owych, [[słuch]]owych, [[dotyk]]owych.
 
=== Receptory GCPR ===
[[Plik:protein 7 domen.svg|thumb|200px|Schemat [[w:Białka receptorowe|receptora błonowego]] z siedmioma domenami ([[w:Helisa alfa|helisami]]) transbłonowymi (7TM)]]
[[Plik:ORs and GP.svg|thumb|200px|Schemat pobudzenia [[receptor]]areceptora OR przez cząsteczkę [[odorant]]aodoranta z uwolnieniem podjednostki α [[w:białko G|białka G]]{{r|Ryan McGraf-Hill}}]]
 
Zgodnie ze współczesnym stanem wiedzy [[w:Chemoreceptor|chemoreceptory]]y, czyli receptory reagujące na bodźce chemiczne (np. [[w:hormon|hormony]]y, bodźce [[węch]]owewęchowe i [[smak (fizjologia)|smakowe]]) są najliczniejszą grupą receptorów błonowych. Ich struktura jest zakodowana w [[w:gen|genach]]ach wszystkich organizmów żywych. Są to często białka posiadające siedem [[w:Helisa alfa|α-helikalnych]] fragmentów, przenikających przez błonę komórkową (7 domen transmembranowych, symbol 7TM). Należą do białek sprzężonych z [[w:białko G|białkiem G]], oznaczanych symbolem [[w:receptory sprzężone z białkami G|GPCR]] (''G Protein-Coupled Receptor'').
 
Białko G jest zbudowane z trzech podjednostek: ''α'', ''β'' i ''γ''. Do podjednostki ''α'' przyłącza się [[w:Guanozynodifosforan|guanozynodifosforan (GDP)]]. Skutkiem pobudzenia chemorereceptora jest [[w:fosforylacja|fosforylacja]] GDP. Powstający [[w:Guanozynotrifosforan|guanozynotrifosforan (GTP)]] jest uwalniany do [[w:cytoplazma|cytoplazmy]], gdzie uczestniczy w procesach otwierania [[w:kanał jonowy|kanałów jonowych]] w błonie neuronu ([[w:biochemiczna kaskada|biochemiczna kaskada]]). Otwarcie kanałów umożliwia [[w:dyfuzja|dyfuzję prostą]] jonów potasu z wnętrza na zewnątrz komórki i jonów sodu w przeciwnym kierunku, co powoduje depolaryzację jej błony. Powstający [[w:potencjał czynnościowy|potencjał czynnościowy]] przemieszcza się wzdłuż [[w:neuryt|neurytu]]u do [[w:synapsa|synapsy]]. Uwalnia tu do szczeliny synaptycznej neurotransmitery, które mogą wywołać potencjał czynnościowy w błonie sąsiedniego neuronu (neuron II rzędu).
 
=== Odkrycie rodziny OR ===
[[Plik:PCR pl.svg|thumb|200px|Schemat [[w:reakcja łańcuchowa polimerazy|łańcuchowej reakcji polimerazy]] (PCR):<br />1. [[w:Denaturacja DNA|Denaturacja]] w 96 °C <br /> 2. Wiązanie [[w:RNA starterowy|starterów]] w 68 °C <br /> 3. Synteza nici [[w:zasada komplementarności|komplementarnej]] w 72 °C (P – [[w:polimerazy|polimeraza]])]]
 
[[w:Linda B. Buck]]{{r|L.Buck Nobel lecture}} i [[w:Richard Axel]]{{r|R.Axel Nobel lecture}} otrzymali Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny w roku 2004 za odkrycia dokonane w wyniku badań rozpoczętych w roku 1985. Według L.B. Buck inspiracją jej badań była opublikowana w roku 1985 praca J. Pevsnera i współpracowników{{r|L.B.Buck_Cell2004}}.
Autorzy pracy badali powinowactwo nabłonka węchowego wołu i szczura do 2-izobutylo-3-[3H]metoksypirazyny (silny zapach papryki). Stwierdzono, że odorant jest specyficznie i silnie wiązany w nabłonku węchowym (nie zaobserwowano tego zjawiska w 11 innych badanych tkankach). Jego [[w:powinowactwo chemiczne|powinowactwo]] do nabłonka węchowego szczura jest 9 razy większe niż do nabłonka innych części [[w:układ oddechowy|układu oddechowego]]. Z nabłonka wołu wyizolowano białko wiążące pirazyny, które stanowi około 1% całkowitego białka rozpuszczalnego. Zbadano jego strukturę, wskazując dwa miejsca wiązania odoranta. Wykazano również, że powinowactwo tego białka do homologicznej serii pirazyn jest skorelowane z [[w:próg węchowej wyczuwalności|progami wyczuwalności ich zapachu]] przez człowieka. Wyciągnięto wniosek, że białko odgrywa istotną fizjologiczną rolę w procesie percepcji zapachu{{r|Pevsner 1985}}.
 
Biorąc pod uwagę ogromną liczebność rozpoznawanych zapachów (> 10 tys.) Linda Buck założyła, że{{r|L.Buck Nobel lecture}}{{r|Białaczewski}}{{r|Skangiel-Kramska}}:
 
* w nabłonku węchowym występują liczne białka, kodowane przez dużą rodzinę genów
* białka kodowane przez te geny wiążą różne cząsteczki odorantów
* geny tych białek ulegają selektywnej [[w:ekspresja genu|ekspresji]] w neuronach narządu węchu
 
Było też prawdopodobne, że poszukiwane białka receptorowe należą do nowej wówczas grupy – receptorów sprzężonych z białkiem G (w roku 1989 znano 20 należących do GPCR interoreceptorów [[hormon]]ów i [[neuroprzekaźnik|neurotransmiterów]]). Badania zmierzające do potwierdzenia tych założeń Linda Buck prowadziła od roku 1988 w laboratorium kierowanym przez Richarda Axela. Badania polegały na{{r|L.Buck Nobel lecture}}{{r|Białaczewski}}{{r|Skangiel-Kramska}}:
 
Było też prawdopodobne, że poszukiwane białka receptorowe należą do nowej wówczas grupy – receptorów sprzężonych z białkiem G (w roku 1989 znano 20 należących do GPCR interoreceptorów hormonów i [[w:neuroprzekaźnik|neurotransmiterów]]). Badania zmierzające do potwierdzenia tych założeń Linda Buck prowadziła od roku 1988 w laboratorium kierowanym przez Richarda Axela. Badania polegały na{{r|L.Buck Nobel lecture}}{{r|Białaczewski}}{{r|Skangiel-Kramska}}:
* wyodrębnieniu [[Kwasy rybonukleinowe|RNA]] z węchowego nabłonka myszy<ref group="uwaga">Według L. Białaczewskiego badano nabłonek węchowy szczura. Prawdopodobnie autor miał na myśli badania prowadzone w laboratorium R. Axela nieco później, których wyniki opublikowano w roku 1993.</ref>
* wyodrębnieniu [[w:Kwasy rybonukleinowe|RNA]] z węchowego nabłonka myszy<ref group="uwaga">Według L. Białaczewskiego badano nabłonek węchowy szczura. Prawdopodobnie autor miał na myśli badania prowadzone w laboratorium R. Axela nieco później, których wyniki opublikowano w roku 1993.</ref>
* otrzymaniu [[zasada komplementarności|komplementarnego]] [[kwas deoksyrybonukleinowy|DNA]] (cDNA) za pomocą odwrotnej transkryptazy
* otrzymaniu [[w:zasada komplementarności|komplementarnego]] [[w:kwas deoksyrybonukleinowy|DNA]] (cDNA) za pomocą odwrotnej transkryptazy
* powieleniu cDNA z zastosowaniem [[reakcja łańcuchowa polimerazy|łańcuchowej reakcji polimerazy]] (ang. ''Polymerase Chain Reaction'', PCR)
* powieleniu cDNA z zastosowaniem [[w:reakcja łańcuchowa polimerazy|łańcuchowej reakcji polimerazy]] (ang. ''Polymerase Chain Reaction'', PCR)
* wyodrębnieniu, metodą [[elektroforeza#Elektroforeza żelowa|elektroforezy żelowej]], łańcuchów o długościach 600 – 1300 [[para zasad|par zasad]] (długość charakterystyczna dla spodziewanej rodziny receptorów)
* wyodrębnieniu, metodą [[w:elektroforeza#Elektroforeza żelowa|elektroforezy żelowej]], łańcuchów o długościach 600 – 1300 [[w:para zasad|par zasad]] (długość charakterystyczna dla spodziewanej rodziny receptorów)
* namnożeniu wyodrębnionej [[frakcja (chemia)|frakcji]] metodą PCR
* namnożeniu wyodrębnionej [[w:frakcja (chemia)|frakcji]] metodą PCR
* elektroforezie mieszaniny produktów
Uzyskano 64 frakcje łańcuchów DNA, wśród których spodziewano się zidentyfikować poszukiwaną rodzinę genów. [[w:Sekwencja nukleotydów|Sekwencja nukleotydów]], ustalona dla 10 łańcuchów DNA z jednej z tych frakcji, odpowiadała oczekiwanym [[w:sekwencja aminokwasów|pierwszorzędowym strukturom białek]]. Wyznaczona sekwencja aminokwasów w tych białkach wskazywała, że wyodrębnione łańcuchy DNA są genami białek z siedmioma domenami [[w:hydrofobowość|hydrofobowymi]] (o zmiennej sekwencji aminokwasów), tworzącymi α-helisy ([[w:struktura drugorzędowa|struktura drugorzędowa]] analogiczna do struktury znanych GPCR). Wyniki pracy opublikowano w roku 1991{{r|Białaczewski}}{{r|Buck Axel 1991}}.
 
Korzystając z bazy danych, zgromadzonych w czasie realizacji „[[w:Projekt poznania ludzkiego genomu|Projektu poznania ludzkiego genomu]]” (ang. ''Human Genome Project'', HGP), zidentyfikowano 636 analogicznych genów o długości ok. 1000 par zasad. Aktywność wykazuje tylko 339 z nich (ponad 2% z ok. 30 tys. wszystkich genów w [[w:genom człowieka|genomie]]), a pozostałe są pseudogenami, które nie ulegają ekspresji (u zwierząt udział pseudogenów jest mniejszy)<ref group="uwaga">Poszukiwania OR nie są zakończone, co sprawia, że w piśmiennictwie nie ma całkowitej zgodności danych. W czasie wykładu wygłoszonego w czasie uroczystości nadania Nagrody Nobla, Linda B. Buck wymieniła wartości [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/buck-slides.pdf (zobacz: slajd 16)]: <br />* człowiek: liczba genów aktywnych: 363, liczba pseudogenów: 275 (43%)<br />* mysz: liczba genów aktywnych: 910, liczba pseudogenów: 299 (25%).</ref>.
Geny receptorów węchowych występują w największej ilości w [[w:chromosom 11|chromosomie 11]] (318 genów), nie występują w chromosomach [[w:chromosom 8|8]], [[w:chromosom 20|20]] i [[w:chromosom Y|Y]]{{r|OR na en wiki}}.
 
Wszystkie receptory węchowe uznano za nadrodzinę '''OR''' ('''O'''lfactory '''R'''eceptor), w której wyróżnia się rodziny (zgodność sekwencji > 40%) oznaczane kolejnymi numerami 1–56 oraz podrodziny (zgodność sekwencji > 60%) oznaczane symbolami literowymi, np. A, AG, C{{r| klasyfikacja OR}}. Ostatni element symbolu OR jest numerem białka w podrodzinie, np. OR10AG1{{r|OR10AG1}}.
 
== System węchowy ==
[[Plik:Green fluorescent protein expressed in ciliated olfactory sensory neurons.jpg|thumb|200px|Określenie drogi sygnałów od zakończeń nerwów węchowych do kłębuszków opuszki umożliwiły [[w:białko zielonej fluorescencji|białka zielonej fluorescencji]]]]
[[Plik:Olfactory system.svg|thumb|200px|System węchowy człowieka <br />1. [[Węchomózgowie#OpuszkaUciążliwość węchowazapachowa/Węch człowieka/Anatomia narządu węchu|opuszka węchowa]]; 2. komórki mitralne (II neurony [[w:droga węchowa|drogi węchowej]]; 3. [[w:kość sitowa|kość sitowa]] 4. [[w:nabłonek węchowy|nabłonek węchowy]]; 5. „kłębuszki” [[Węchomózgowie#Opuszka węchowa|opuszki węchowej]]; 6. komórki węchowe (receptory)]]
[[Plik:Olfactory recept principle.svg|thumb|200px|Zasada dekodowania zapachu odorantów, wiązanych przez różne receptory<ref group="uwaga">Zobacz też: slajdy z wykładu Lindy B. Buck, wygłoszonego w czasie uroczystości nadania Nagrody Nobla, [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/buck-slides.pdf (slajd 26)].</ref> <br />Cechy kształtu pięciu różnych receptorów oraz cząsteczek odorantów reprezentują różne właściwości chemiczne i stereochemiczne, decydujące o wzajemnym powinowactwie. W nabłonku węchowym człowieka znajduje się 339 różnych białek receptorowych OR w milionach komórek nabłonka węchowego. Liczba wzorców pobudzenia tych komórek jest niemal nieograniczona]]
[[Plik:Model smell recogn.svg|thumb|200px|Model przekazywania sygnałów o zapachu z nabłonka węchowego do ośrodka korowego<ref group="uwaga">Zobacz też: slajdy z wykładu Lindy B. Buck, wygłoszonego w czasie uroczystości nadania Nagrody Nobla, [http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/buck-slides.pdf (slajd 46 i 47)].</ref>]]
Podstawami koncepcji systemu węchowego są{{r|Białaczewski}}{{r|Skangiel-Kramska}}{{r|Obrębowski}}{{r|Ponikowska}}:
* zidentyfikowanie nadrodziny ponad 1000 węchowych białek receptorowych (OR)
* wykazanie, że poszczególne OR ulegają selektywnej ekspresji w poszczególnych komórkach [[w:narząd|narządów]]ów zmysłu węchu, przy czym w jednym neuronie ulega ekspresji jeden rodzaj OR
* sprawdzenie, jak poszczególne OR reagują na różne związki chemiczne (odoranty)
* zbadanie sposobu interpretacji sygnałów o pobudzeniu receptorów (neurony I rzędu) na wyższych piętrach [[w:układ nerwowy#analizatory wrażeń zmysłowych|analizatora wrażenia zmysłowego]] (zobacz: [[w:droga węchowa|droga węchowa]], [[w:nerw węchowy|erw węchowy]])
 
Potwierdzenie spodziewanej lokalizacji receptorów (selektywnej ekspresji genów OR) uzyskano wykorzystując metodę znakowania receptorów [[w:białko zielonej fluorescencji|z użyciem GFP]] oraz technik [[w:inżynieria genetyczna|inżynierii genetycznej]] i [[w:klonowanie|klonowania]]. Otrzymano zdjęcia, np. przekrojów tkanki nerwowej [[w:Organizm zmodyfikowany genetycznie|transgenicznych]] myszy, na których wyraźną zieloną [[w:fluorescencja|fluorescencję]] (świadczącą o obecności białek OR) wykazują komórki nabłonka węchowego i opuszki{{r|Białaczewski}}{{r|Skangiel-Kramska}}.
 
Techniki inżynierii genetycznej zastosowano również czasie badań roli kłębuszków (''glomerule'') opuszki węchowej w interpretacji sygnałów węchowych. Opuszka człowieka i innych ssaków (''bulbus olfactorius'', BO) mieści się bezpośrednio nad blaszką sitową [[w:kość sitowa|kości sitowej]] (''lamina cribrosa ossis ethmoidale''), stanowiącą sklepienie jamy nosowej. Przez blaszkę przenikają aksony komórek węchowych nabłonka, który pokrywa tę część jamy (ok. 2×2,5 cm², ok. 2×50 mln komórek czuciowych {{r|Potargowicz}}).
 
W kłębuszkach BO znajdują się liczne synapsy, w których sygnał o pobudzeniu neuronów I rzędu (receptorów) jest przekazywany neuronom II rzędu (komórki mitralne). Aby zbadać szlak informacji przekazywanych z receptorów zawierających jeden rodzaj OR, wyhodowano mysz transgeniczną, w której komórkach następowała równoczesna ekspresja OR i lektyny jęczmienia. Obecność lektyny w komórkach badanych tkanek stwierdzano metodami [[w:immunohistochemia|immunohistochemicznymi]]. Uzyskano barwne obrazy mikroskopowe wskazujące, że w jednym kłębuszku opuszki myszy zbiega się kilka tysięcy aksonów komórek nabłonka. Powoduje to znaczne wzmocnienie sygnału o istnieniu zewnętrznego bodźca, który jest rejestrowany przez określony rodzaj OR. Rozmieszczenie kłębuszków odbierających sygnały z różnych OR jest charakterystyczne dla gatunku. Nie zmienia się w czasie, mimo że komórki nabłonka żyją zaledwie 2 miesiące (są zastępowane przez nieustannie powstające nowe komórki).
 
Informacja o pobudzeniu określonych stref opuszki jest przekazywana do neuronów rozsianych w korze węchowej. Z określonym zapachem wiąże się odpowiednia grupa pobudzonych neuronów kory, podobna u różnych osobników gatunku.
| align="center" style="background:#f0f0f0;"|'''Zapach'''
|-
| [[w:Kwas kapronowy]]|Alkohol (heksanowy)]]||0||0||0||x||0||0||0||0||0||0||nieprzyjemny
|-
| [[w:Heksanol|Heksanol]]||0||x||0||0||x||0||0||0||0||0||przyjemny
|-
| colspan=12|
|-
| [[w:Kwas entanowy]]|Alkohol (heptanowy)]]||x||0||x||x||0||x||0||x||0||0||nieprzyjemny
|-
| [[w:Heptanol|Heptanol]]||0||x||0||x||x||0||0||0||0||0||przyjemny
|-
| colspan=12|
|-
| [[w:Kwas kaprylowy]]|Alkohol (oktanowy)]]||x||0||x||x||0||x||x||x||x||x||nieprzyjemny
|-
| [[w:Oktanol|Oktanol]]||0||0||x||x||0||x||0||x||0||0||przyjemny
|}
 
Badania systemu węchowego, zainicjowane odkryciem OR, są intensywnie kontynuowane w wielu laboratoriach świata. W laboratorium Richarda Axela{{r|Axel Lab 2011}} badano np. węch transgenicznej myszy, wyhodowanej z komórki jajowej której jądro zastąpiono jądrem komórki węchowej. Stwierdzono, że węch tej myszy nie odbiega od węchu myszy grupy porównawczej. W komórkach jej nabłonka węchowego powstały wszystkie rodzaje OR myszy i mapa pobudzeń tych receptorów jest poprawnie rozpoznawana w mózgu{{r|Białaczewski}}. W laboratorium Lindy B. Buck wyhodowano np. klon myszy ze znaczonymi białkami na całej długości drogi węchowej, co ułatwia badania organizacji systemu węchowego{{r|Białaczewski}}. Wykazano też, że niektóre bezwonne związki mogą wywoływać wrażenia węchowe, jeżeli występują w mieszaninach{{r|Linda Buck 2006}}. W innych laboratoriach prowadzone są np. badania systemów nerwowych innych organizmów, np. porównania systemów węchowych człowieka i [[w:szympans|szympansa]]a i inne analizy zmian systemu węchowego w procesie ewolucji{{r|Stettler Axel 2009}}{{r|Evolution}}.
 
 
{{Uwagi}}
== Przypisy ==
{{Przypisy-lista|1=
 
* <ref name="Dyson">{{cytuj pismo |nazwisko = Dyson|imię = G.M.|tytuł = The scientific basis of odour|url = |czasopismo = Chem. Ind.|adres czasopisma = |oznaczenie = |wolumin = 57|wydanie = |strony = 647-651|rok = 1938 |język = en|data dostępu =}}</ref>
 
* <ref name="Davies">{{cytuj pismo |nazwisko = Davies|imię = J.T.|nazwisko2 = Taylor|imię2 = F.H.|tytuł = The role of adsorption and molecular morphology in olfaction: the calculation of olfactory thresholds|url = |czasopismo = Biol. Bull. Marine Lab, Woods Hole|adres czasopisma = |oznaczenie = |wolumin = 117|strony = 222-238|rok = 1959|język = en|data dostępu =}}</ref>
 
* <ref name="Moncrieff">{{cytuj pismo |nazwisko = Moncrieff|imię = R.W.|czasopismo = The Chemical Senses|wolumin = 117|wydanie = |strony = 381-382|data = |rok = 1967|język = en|data dostępu =}}</ref>
 
* <ref name="Tim Jacob">{{cytuj stronę |nazwisko = Jakob|imię = Tim|url = http://www.cardiff.ac.uk/biosi/staffinfo/jacob/teaching/sensory/olfact1.html#Theories |tytuł =
Smell (Olfaction)/Theories of olfaction|opublikowany = www.cardiff.ac.uk| data dostępu = 2010-09-07|język = en}}</ref>
 
* <ref = name="Amoore">{{Cytuj pismo | nazwisko = Amoore | imię = J.E. | tytuł = The stereochemical specificities of human olfactory receptors.| czasopismo = Perfumery & Essential Oil| wolumin = 43| strony = 321-330| rok = 1952| doi = | pmid =}}</ref>
 
* <ref name="odory">{{cytuj książkę | autor = [[w:Joanna Kośmider|Joanna Kośmider]]| autor2 = Barbara Mazur-Chrzanowska | autor3 = Bartosz Wyszyński| tytuł = Odory |url = http://www.zut.edu.pl/index.php?id=5483 | wydanie = 1 | wydawca = Wydawnictwo Naukowe PWN | miejsce = Warszawa| data = | rok = 2002| isbn = 978-83-01-14525-5|}}</ref>
 
* <ref name="Wright 1961">{{cytuj pismo |nazwisko = Wright|imię = R.H.|tytuł = Odour and Molecular Wibration |url = |czasopismo = Nature|adres czasopisma = |oznaczenie = |wolumin = 190|wydanie = |strony = 1101-1102|data = |rok = 1961 |miesiąc = |odpowiedzialność = |wydawca = |miejsce = |issn = |doi = |doietykieta = |pmid = |oclc = |bibcode = |id = |cytat = |język = en|data dostępu =}}</ref>
 
* <ref name="Wright 1972">{{cytuj książkę |nazwisko = Wright | imię = R.H. | tytuł = Nauka o zapachu| wydawca = PWN| miejsce = Warszawa| data = 1972 | rok = 1972| język = pl}}</ref>
<ref name="Turin">{{cytuj pismo |nazwisko = Turin|imię = L.| tytuł = A spectroscopic mechanizm for primary olfactory reception|url = |czasopismo = Chemical Senses |wolumin = 7|wydanie = |strony = 217-229|data = |rok = 1997|język = en}}</ref>
 
* <ref name="Amoore 1963">{{Cytuj pismo | nazwisko = Amoore | imię = J.E. | tytuł = Stereochemical Theory of Olfaction. | czasopismo = Nature | wolumin = 199 | strony = 912-913 | rok = 1963 | doi = 10.1038/199912b0 | pmid = 14079907}}</ref>
 
* <ref name="Ryan McGraf-Hill">{{cytuj stronę|url=http://accessscience.com/content/Molecular%20shape%20and%20the%20sense%20of%20smell/YB100116|tytuł=Molecular shape and the sense of smell|nazwisko=Ryan|imię=Kevin |nazwisko2=Ryan|imię2=Xiaozhou P. |data= |praca=Inspiring Science Discovery|opublikowany=AccessScience from McGraf-Hill|data dostępu=2011-05-27|język=en}}</ref>
 
* <ref name = "OR na en wiki">Informacje na temat niektórych receptorów węchowych (''OR, olfactory receptors'') można znaleźć na stronach en:wiki, np. [[:en:Olfactory receptor]], [[:en:OR52M1|OR52M1]], [[:en:OR10A3|OR10A3]], [[:en:OR10A4|OR10A4]], [[:en:OR10A5|OR10A5]],[[:en:OR10A6|OR10A6]], [[:en:OR10A7|OR10AD1]], [[:en:OR10AG1|OR10AG1]], [[:en:OR10C1|OR10C1]],[[:en:OR10G2|OR10G2]] i wiele innych, zebranych w [[:en:Category:G protein coupled receptors]]</ref>
 
* <ref name="Axel 2005">{{Cytuj pismo | nazwisko = Axel | imię = R. | tytuł = Scents and sensibility: a molecular logic of olfactory perception (Nobel lecture)|czasopismo = Angew Chem Int Ed Engl | wolumin = 44 | numer = 38 | strony = 6110–6127 | miesiąc = Wrzesień | rok = 2005 | doi = 10.1002/anie.200501726 | pmid = 16175526|język=en}}</ref>
 
* <ref name="Stettler Axel 2009">{{cytuj pismo|nazwisko=Stettler|imię=Dan D.|nazwisko2=Axel|imię2=Richard |tytuł=Representations of Odor in the Piriform Cortex|czasopismo=Neuron|wydanie=6|wolumin=63|strony=854–864|data=2009-09-24|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0896627309006849|doi=10.1016/j.neuron.2009.09.005|język=en}}</ref>
 
* <ref name="R.Axel Nobel lecture">{{cytuj stronę|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2004/axel-lecture.pdf|tytuł=Scents and Sensibility: A Molecular Logic of Olfactory Perception|nazwisko=Axel|imię=Richard|data=2004-12-08|opublikowany=The Nobel Foundation|data dostępu=2011-06-03|język=en}}</ref>
 
* <ref name="Mori i wsp 1999">{{cytuj pismo|autor=Kensaku Mori, Hiroshi Nagao, Yoshihiro Yoshihara|tytuł=The Olfactory Bulb: Coding and Processing of Odor Molecule Information|czasopismo=Science|wydanie=5440|wolumin=286|strony=711–715|data=22 October 1999|doi=10.1126/science.286.5440.711|język=en}}</ref>
 
* <ref name="Axel Lab 2011">{{cytuj stronę|url=http://www.hhmi.org/research/investigators/axel.html|tytuł=Representations of Olfactory Information in the Brain|autor=The Axel Laboratory|opublikowany=cpmcnet.columbia.edu/dept/neurobeh|język=en|data dostępu=2011-05-27}}</ref>
 
* <ref name="Obrębowski">{{cytuj pismo|nazwisko=Obrębowski|imię=Andrzej |tytuł=Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny za rok 2004|czasopismo =Medycyna Praktyczna|rok = 2005 | wydanie=03|odpowiedzialność = Uniwersytet Adama Kopernika, Wydział Informatyki, Katedra i Klinika Foniatrii i Audiologii AM im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu|język=pl|data=2005-04-11|url=http://www.mp.pl/artykuly/index.php?aid=26055&_tc=126CC645AB454EB8B32F2AE28CDF673B}}</ref>
 
* <ref name = Bykow>{{cytuj książkę|nazwisko=Bykow|imię=K.M.|tytuł=Podręcznik fizjologii|wydawca=PZWL|miejsce=Warszawa|data=1957|strony= 859–861 |nazwisko2=Władimirow |imię2=G.E. |nazwisko3=Diełow |imię3=W.J. |nazwisko4=Konradi |imię4=G.P. |nazwisko5=Słonim |imię5=A.D. |rozdział=Ewolucja urządzeń odbiorczych|język=pl}}</ref>
 
* <ref name="skrypt UPH IB">{{cytuj stronę|url=http://www.ib.uph.edu.pl/bk_blony.htm|tytuł=Błony komórkowe|autor=Uniwersytet Humanistyczno-Przyrodniczy w Siedlcach, Instytut Biologii|praca=Skrypt: Biologia komórki|opublikowany=www.ib.uph.edu.pl|język=pl|data dostępu=2011-06-02}}</ref>
 
* <ref name="Singer, Nicolson 1972">{{cytuj pismo |autor=Singer S.J., Nicolson G.L. |tytuł=The fluid mosaic model of the structure of cell membranes |czasopismo=Science |wolumin=175 |wydanie=23 |strony =720–731 |rok = 1972 |miesiąc=Luty |pmid=4333397 |url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/175/4023/720 |doi=10.1126/science.175.4023.720|język=en}}</ref>
 
* <ref name="klasyfikacja OR">{{cytuj pismo | autor = G. Glusman, A. Bahar, D. Sharon, Y. Pilpel, J. White, D. Lancet | tytuł = The olfactory receptor gene superfamily: data mining, classification, and nomenclature | czasopisno = Mamm. Genome | wolumin = 11 | wydanie = 11 | strony = 1016–1023 | rok = 2000 | pmid = 11063259 | doi = 10.1007/s003350010196|język=en}}</ref>
* <ref name="OR10AG1">{{cytuj stronę|url=http://www.genenames.org/data/hgnc_data.php?hgnc_id=19607 OR10AG|tytuł=OR10AG1|autor=HGNC; HUGO Gene Nomenclature Committee|praca=Gene Symbol Report|opublikowany=www.genenames.org |język=en|data dostępu=2011-06-04}}</ref>
}}
 
<noinclude>----
<center>'''[[Uciążliwość zapachowa|Powrót do spisu treści]]'''</center>{{BottomPage}}</noinclude>