Sparta w starożytnej Grecji była jednym z najważniejszych polis (miast-państw) obok Aten. Leżała na południu Półwyspu Peloponeskiego, w krainie zwanej Lakonią, w dolinie rzeki Ewrotas.

Fragment ruin starożytnego miasta Sparty. Mizerne pozostałości potężnego państwa.


Dzieje Sparty

edytuj

W X w. p.n.e. w Lakonii pojawili się Dorowie (był to jeden z ludów z północy) i pozakładali tam osady. Z czasem pięć takich osad zjednoczyło się i powstało jedne państwo- Sparta. Wspólnie podporządkowały sobie Lakonię i podbiły sąsiednią- Mesenię ( w czasie tzw. wojen meseńskich). Sparta stała się wtedy największym polis w Helladzie. Spartanie, w przeciwieństwie do mieszkańców innych polis nie musieli obawiać się głodu, ponieważ w Lakonii i Mesenii nie brakowało urodzajnej ziemi. Państwo spartańskie rosło w siłę i do VI w. p.n.e. ukształtował się specyficzny ustrój społeczny i polityczny. Sparta stała się wtedy najpotężniejszym greckim państwem. W połowie VI w. p.n.e. Sparta zorganizowała pod swoim przewodnictwem związek wielu państw, z których większość leżała na półwyspie peloponeskim. Był to tak zwany Związek peloponeski, a Sparta stała na jego czele od 555 do 271 r.p.n.e. Obywatele tego właśnie związku często walczyli u boku spartan w trakcie wypraw wojennych. Z czasem Sparta przewodniczyła również Związkowi Panhelleńskiemu, założonemu wspólnie przez państwa greckie w czasie wojen perskich, w obronie przed Persami.

Walka o dominację

edytuj

W V w. Ateny, drugie greckie polis, urosło w potęgę i zaczęła się od tej pory rywalizacja między dwoma najsilniejszymi państwami w starożytnej Grecji, jednak górą najczęściej bywali mieszkańcy ze Sparty. Ateny miały co prawda znakomitą flotę, ale w walkach lądowych Sparta była zdecydowanie silniejsza. Następstwem konfliktu z Atenami była tzw. wojna peloponeska, w której w 404r. ostatecznie zwyciężyła Sparta i utrwaliła swoją dominującą pozycję. Później jednak popadła w konflikt z Tebami i w 371 r. p.n.e poniosła wielką klęskę. Niedługo potem uzależniła się od Sparty zdobyta kilka wieków wcześniej Messenia i rozpadł się Związek Peleponeski. Sparta nigdy już nie odzyskała dawnej potęgi, mimo iż przez kolejnych królów były podejmowane próby zreformowania państwa.W sparcie panowało lakońskie prawo.

Społeczeństwo i władza

edytuj
 
Za prawodawcę i twórcę systemu politycznego Sparty uważany jest Likurg, na pół legendarny władca tego państwa z IX lub VIIIw. p.n.e

Społeczeństwo w starożytnej Sparcie składało się ze 3 ogniw: spartiatów, perjojków i helotów.

  • Spartiaci - potomkowie pierwszych przybyłych do Lakonii plemion doryckich. Byli wolnymi obywatelami i posiadali wszystkie prawa polityczne. Stanowili zamkniętą grupę zawodowych wojowników. Posiadali wydzieloną przez państwo identycznej wielkości działki na której pracowali heloci.
  • Perjojkowie - nie posiadali żądnych praw politycznych ale byli ludźmi wolnymi. Zajmowali się rzemiosłem, służbą w wojsku, a czasem uprawą roli.
  • Heloci - niewolnicy będący własnością państwa, a nie obywateli jak to bywało w innych greckich polis. Byli potomkami plemion podbitych przed kilkoma wiekami przez Dorów. Nie mogli opuszczać swoich wsi, a większą część z plonów oddawali na utrzymanie obywatela i jego rodziny.

Spartanie żyli w ciągłym strachu przed buntem ze strony hellotów, ponieważ było ich więcej niż obywateli. Dlatego na wojny nie wysyłano wszystkich żołnierzy a Spartą rządziło dwóch królów, jeden wyjeżdżał z kraju na wojny oraz w ważnych sprawach, drugi zaś urzędował w tym czasie w polis, by zapobiec powstaniu strajku hellotów. Królowie byli nadzorowani przez pięciu eforów (najwyższych spartańskich urzędników) i radę starszych, tzw. geruzję w której skład wchodziło 28 mężczyzn powyżej 60 roku życia. Największą władzę mieli eforowie i z czasem ona się umacniała, podczas gdy władza królewska słabła. W sprawach najważniejszych dla państwa decydowało zgromadzenie, czyli zebranie stworzone przez wszystkich obywateli Sparty.

Spartańskie wychowanie

edytuj
 
Hoplita, ciężkozbrojny żołnierz grecki. Na takich właśnie wojowików wychowywano spartańskich chłopców.

Sparta od zawsze słynęła z surowego wychowywania młodych ludzi, zwłaszcza chłopców których kształcono na doskonałych wojowników. Od samego narodzenia to państwo decydowało o życiu spartanina, jeśli komisja uznawała iż nowo narodzone dziecko jest zbyt wątłe lub chore, zgodnie z tradycją porzucano je w górach. Dziewczynki wychowywano od samego urodzenia na przyszłe żony i matki, uczono ich prac domowych oraz wychowywania dzieci. Chłopców do siódmego roku życia wychowywały matki, następnie wszystkich chłopców w tym wieku zabierano i zaczynali oni państwowe wychowanie. Pomiędzy dwunastym a trzydziestym rokiem żyli w koszarach. Chłopców uczono metod i technik walki, ćwiczono ich zręczność oraz sprawność fizyczną, a także odwagę. Musieli się uodpornić na wszelki ból i trudy wojskowego życia. Często karano ich chłostą, a jeżeli któryś z nich przy tym zapłakał, to narażał się na pogardę rówieśników. Wydzielano im skromne posiłki i niejeden z nich często zasypiał głodny. Na wykształcenie umysłowe był kładziony mniejszy nacisk niż w innych greckich polis. Zamiast kwiecistego stylu, liczyło się jasne, zwięzłe i krótkie wyrażanie się. Stąd wzięło się określenie "lakoniczny" na kogoś kto niewiele mówi, wzięło się to z nazwy krainy którą zamieszkiwali spartanie- Lakonii. W przypadku wojny, wybierano mężczyzn powyżej 20 roku życia aby stanowili trzon armii. Powyżej trzydziestego roku życia, spartańscy wojownicy mogli zakończyć swoją służbę i założyć rodzinę. Skończywszy 30 lat, Spartanie zyskiwali także pewne prawa polityczne, brali udział w zgromadzeniu ludowym i stawali się pełnoprawnymi obywatelami.